Tijdens de 18e zitting van het Intergouvernementeel Comité voor de bescherming van het immaterieel cultureel erfgoed in Botswana, besliste UNESCO om traditionele irrigatie – ‘witteren’ – op de ‘Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid’ te plaatsen. “Een mooie bekroning van een intensief en internationaal traject”, zegt Chantal Bisschop, aanspreekpunt immaterieel erfgoed bij Centrum Agrarische Geschiedenis (CAG). “Maar vooral een belangrijke erkenning van een duurzame, energieonafhankelijke en op biodiversiteit gerichte oplossing voor de watervoorziening in de landbouw.”

Traditionele irrigatie van grasland – in Vlaanderen ook wel ‘witteren’ genoemd – is een eeuwenoude landbouwtechniek, waarbij stromend water via sloten en greppels tot op het grasland wordt geleid. Witteraars gebruiken enkel de zwaartekracht en de natuurlijke stroming van het water, zonder inzet van pompsystemen. In grote delen van Europa werd grasland vanaf de vroege middeleeuwen tot diep in de twintigste eeuw op deze manier bevloeid, ook bij ons in België. Door het gebruik van kunstmest en door de opkomst van moderne landbouwmachines en -technieken verdwenen deze praktijken grotendeels.

Om de kennis en kunde over ‘witteren’ op internationaal vlak te borgen, werkten zeven landen samen aan een uitgebreid dossier tot erkenning. Beoefenaars uit België, Oostenrijk, Duitsland, Italië, Luxemburg, Nederland en Zwitserland werden begeleid door experts, ngo’s, natuurparken en overheidsinstanties om hun aanvraag in te dienen bij het Intergouvernementeel Comité voor de bescherming van het immaterieel cultureel erfgoed. “En met succes”, reageert Chantal Bisschop. “Vanuit Vlaanderen werkten we met CAG intensief samen met de witteraars uit Lommel. Het is heel waardevol dat ook hun uitgebreide kennis, maar ook culturele betekenis en sociale praktijken die samenhangen met traditionele irrigatie, op internationaal niveau zichtbaar gemaakt worden.”

Ook Vlaams minister van Cultuur Jan Jambon is lovend over de erkenning op UNESCO-niveau. “Hiermee zetten we de rijke diversiteit van ons immaterieel cultureel erfgoed wereldwijd in de schijnwerpers. De erkenning onderstreept het belang van samenwerking en kennisdeling. Daarnaast laat dit zien dat een hedendaags thema als duurzaamheid hand in hand kan gaan met erfgoed.”

Het ‘witteren’ is dus opgenomen op de ‘Representatieve Lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid’ van UNESCO. Dit nadat het in juli 2019 al op de Vlaamse Inventaris van Immaterieel Cultureel Erfgoed was geplaatst.

Erfgoed Lommel is bij beide trajecten (Vlaams en internationaal) betrokken geweest, vooral op inhoudelijk en logistiek vlak. Alle vergaderingen van de werkgroep – die bestond uit leden van Natuurpunt, Erfgoed en CAG Leuven – vonden plaats in wat nu Archeohuis De Kolonie is. We beheren ook de Facebookpagina ‘Lommel wittert! Rijke waters, golvend gras’ die handelt over de vloeiweiden en het ‘witteren’.

Na het overlijden van Albert Jansen heeft Erfgoed Lommel volledig de taak op zich genomen om het erfgoedaspect van het ‘witteren’ voor zijn rekening te nemen. Zo doet Erfgoed Lommel bijvoorbeeld de verplichte tweejaarlijkse rapportage m.b.t. de Vlaamse Inventaris en hebben we op onze Sharepoint-omgeving een gedeelde map met alle informatie en documentatie m.b.t. het ‘witteren’ en de Lommelse vloeiweiden.

De Stad Lommel restaureerde in 2021-2022 de sluizen 05 en 06 (Grote Fossé en Boerensloot) die cruciaal zijn voor het ‘witteren’. Bij dit dossier waren, naast Erfgoed Lommel, voor de Stad betrokken: Yvan Bynens, Valérie Persoons en Leon Craeghs. Leon en zijn zoon doen als stadsmedewerkers trouwens het onderhoud van de Watering en alle erin aanwezig kunstwerken. Hun werk is dus ook van groot belang voor het bevloeien door Natuurpunt.

Maar de grote eer komt natuurlijk Natuurpunt Lommel toe. Hun vrijwilligers zijn gestart met het in ere herstellen van de vloeiweiden, jaren geleden. Zij doen het onderhoud, bevloeien en hooien. Stad en Erfgoed Lommel zorgen dus vooral dat de randvoorwaarden goed vervuld zijn.

Meer lezen over witteren? Dan moet je hier zijn: https://www.waterenland.be/waterbeheer/graslandbevloeiing

Zie je de witteraars van Lommel graag eens bezig? Bekijk dan onze documentaire over deze traditionele techniek. (https://www.waterenland.be/kennis/de-watering-in-lommel-kolonie-kansen-voor-de-toekomst)

Dompel je onder in hun verhalen met onze podcastreeks ‘Water en Land’. (https://soundcloud.com/user-427241257/sets/water-en-land)

Een erkenning op de lijst van ‘Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid’ is niet hetzelfde als een erkenning als UNESCO werelderfgoed – dat is de lijst voor materieel erfgoed. Je leest hier meer over dat verschil: https://www.unesco.nl/nl/dossier/immaterieel-erfgoed#:~:text=Een%20belangrijk%20verschil%20met%20erfgoed,Immaterieel%20Erfgoedverdrag%20van%20Unesco%20geratificeerd.